ANTYK

ANTYK  (z łac. antiquus — dawny)

Antyk to epoka obejmująca cywilizację grecko-rzymską, rozwijającą się na obszarze basenu Morza Śródziemnego. To fundament kultury europejskiej — w starożytnej Grecji i Rzymie narodziły się filozofia, teatr, demokracja, prawo i literatura, które do dziś kształtują naszą tożsamość.

Ramy czasowe: Początek — ok. XII–XIII w. p.n.e. (kultura mykeńska, początki cywilizacji greckiej); Koniec — 476 r. n.e. (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego pod naporem plemion germańskich)

GRECJA
Okres archaiczny (XII–V w. p.n.e.)

To czas, gdy Grecja powoli budowała fundamenty swojej kultury. Grecy stworzyli alfabet oparty na piśmie fenickim, który umożliwił zapisywanie i przekazywanie wiedzy. W VIII w. p.n.e. powstały najstarsze i najwspanialsze poematy epickie świata zachodniego — „Iliada" i „Odyseja" — przypisywane Homerowi. Iliada opowiada o wojnie trojańskiej i gniewie Achillesa, Odyseja zaś — o długiej tułaczce Odyseusza do ojczyzny. Dzieła te stały się kanonem literatury na tysiąclecia.

W tym samym czasie rodziły się początki teatru — z uroczystości ku czci boga Dionizosa wyrosły pierwsze przedstawienia dramatyczne.

W VI w. p.n.e. rozkwitła poezja liryczna:

Safona — poetka z wyspy Lesbos, mistrzyni liryki miłosnej, jedna z pierwszych kobiet-poetek w historii
Anakreont — śpiewał o miłości, winie i przemijaniu
Tyrtajos — twórca elegii patriotycznych, wzywał Spartan do walki i honoru

Równolegle rozwijała się filozofia jako próba racjonalnego wyjaśnienia świata:

Tales z Miletu — szukał jednej zasady (arche) wszechrzeczy; uważał, że jest nią woda
Pitagoras — odkrył matematyczne prawa rządzące rzeczywistością („wszystko jest liczbą")
Heraklit — głosił, że świat jest wieczną zmianą („nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki")
Okres klasyczny - „złoty wiek" (V – poł. IV w. p.n.e.)

Najświetniejszy okres kultury greckiej, przypadający głównie na czasy Aten pod rządami Peryklesa. Na Akropolu wzniesiono Partenon i inne arcydzieła architektury — symbole doskonałości i harmonii.

 Teatr osiągnął szczyt rozwoju:

Ajschylos — ojciec tragedii, autor trylogii Oresteja; wprowadził drugiego aktora na scenę, tworząc prawdziwy dialog
Sofokles — twórca Króla Edypa i Antygony; zgłębiał konflikt między prawem boskim a ludzkim, między wolnością a przeznaczeniem
Eurypides — psycholog avant la lettre, ukazywał skomplikowane wnętrze człowieka
Arystofanes — mistrz komedii, szydzący z polityków i filozofów

Filozofia osiągnęła swoje szczyty:

Sokrates — nauczał przez dialog (metoda majeutyczna), głosił „Poznaj samego siebie"; skazany na śmierć za „psucie młodzieży"
Platon — uczeń Sokratesa, twórca teorii idei; opisał idealny ustrój państwa w Państwie
Arystoteles — uczeń Platona, encyklopedysta starożytności; stworzył podstawy logiki, poetyki, biologii i etyki; twórca pojęcia katharsis w teorii tragedii

Okres hellenistyczny (IV–I w. p.n.e.)

Po podbojach Aleksandra Wielkiego kultura grecka rozlała się na cały Bliski Wschód. Rozwinęły się dwie wielkie szkoły filozoficzne, które do dziś inspirują:

Epikurejczycy (Epikur) — głosili, że celem życia jest szczęście (eudajmonia) osiągane przez spokój ducha, przyjaźń i umiar, nie przez zbytki
Stoicy (Zenon z Kition) — uczyli, że szczęście tkwi w cnocie i rozumnym przyjmowaniu tego, czego zmienić nie możemy; człowiek jest częścią kosmicznego porządku (logos)

RZYM

Rzym podbił Grecję militarnie, lecz sam został podbity kulturowo. Jak pisał poeta Horacy: „Graecia capta ferum victorem cepit" — „Grecja wzięta w niewolę, dzikiego zwycięzcę wzięła w niewolę". Rzymianie przejęli greckich bogów (zmieniając im imiona), architekturę, filozofię i literaturę, nadając im jednak swój praktyczny, państwowy charakter.

Najważniejsi twórcy:

Horacy — mistrz liryki, autor ód i Sztuki poetyckiej; sformułował hasło carpe diem* (chwytaj dzień) i ideał aurea mediocritas* (złoty umiar); jego słynne zdanie „Non omnis moriar" (Nie wszystek umrę) wyraża wiarę w nieśmiertelność przez poezję
Wergiliusz — autor eposu Eneida, opowiadającego o założeniu Rzymu; nawiązywał bezpośrednio do Homera
Owidiusz — twórca Metamorfoz, zbioru mitów o przemianie; wywarł ogromny wpływ na literaturę europejską

Najważniejsze idee antyku

Dziedzictwo antyku

Antyk wyznaczył kanony, którymi posługujemy się do dziś: gatunki literackie (epopeja, tragedia, komedia, oda, elegia), pojęcia filozoficzne (etyka, logika, polityka), wzorce architektoniczne (kolumna, łuk, kopuła) i prawne (prawo rzymskie jako podstawa europejskich kodeksów). Każda następna epoka — średniowiecze, renesans, oświecenie — wracała do antyku jako do swojego źródła i punktu odniesienia.

FILOZOFIA STAROŻYTNA

Filozofia (z gr. philosophia) oznacza dosłownie „umiłowanie mądrości", a filozof to „przyjaciel mądrości". Jest to dziedzina wiedzy zajmująca się najbardziej fundamentalnymi pytaniami: o istotę bytu, możliwości poznania, zasady wartościowania oraz miejsce człowieka w świecie. To starożytni Grecy jako pierwsi zaczęli szukać odpowiedzi na te pytania nie w mitach, lecz w rozumie.

Trzej wielcy filozofowie

Sokrates (469–399 p.n.e.)

Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych pism — nauczał wyłącznie przez rozmowę, zadając pytania, które zmuszały rozmówcę do samodzielnego myślenia. Tę metodę nazywamy maieutyką (sztuka położnicza — Sokrates „wydobywał" prawdę z umysłu rozmówcy). Jego filozofia koncentrowała się na etyce: twierdził, że cnota jest najwyższym i bezwzględnym dobrem, a człowiek powinien żyć w zgodzie z własnym sumieniem.

Słynne zdanie „Wiem, że nic nie wiem" nie było wyrazem rezygnacji, lecz intelektualnej pokory — fundamentu prawdziwej mądrości. Sokrates głosił ideał kalokagathii — doskonałości ducha i ciała w jednej osobie. Ostatecznie został oskarżony o bezbożność i psucie młodzieży, a Ateńczycy skazali go na śmierć przez wypicie trucizny (cykuty). Przyjął wyrok spokojnie, odmawiając ucieczki — bo tak nakazywało mu sumienie.

Najważniejsze idee:

„Wiem, że nic nie wiem" — pokora intelektualna

Cnota jako dobro bezwzględne

Kalokagathia — piękno duszy i ciała

Dobro, prawda i piękno jako wartości najwyższe

Życie zgodne z sumieniem ponad życie wygodne

Platon (427–347 p.n.e.)

Uczeń Sokratesa, twórca jednej z najbardziej wpływowych filozofii w historii. Platon głosił, że świat, który widzimy i dotykamy, jest jedynie niedoskonałą kopią prawdziwej rzeczywistości — świata idei, wiecznych, niezmiennych i doskonałych wzorców wszelkich rzeczy. Jego słynna alegoria jaskini doskonale to ilustruje: ludzie są jak więźniowie siedzący w jaskini, widzący jedynie cienie rzucane na ścianę — biorą je za rzeczywistość, nie wiedząc, że prawdziwe byty istnieją poza jaskinią, w pełnym świetle słońca. Filozof to ten, kto odwrócił się i wyszedł na światło.
Platon był racjonalistą — twierdził, że świat poznajemy nie zmysłami, lecz rozumem. Krytykował demokrację, widząc w niej rządy nieuświadomionych mas, i postulował rządy filozofów-mędrców.

Najważniejsze idee:

Teoria idei — prawdziwy świat jest niematerialny i doskonały

Alegoria jaskini — człowiek żyje w złudzeniu, filozofia wyzwala

Racjonalizm — rozum ważniejszy niż zmysły

Idealne państwo rządzone przez filozofów

Arystoteles (384–322 p.n.e.)

Uczeń Platona, który poszedł własną drogą. W odróżnieniu od mistrza uważał, że rzeczywistość, która nas otacza, jest jak najbardziej realna — nie trzeba szukać jej idealnego odpowiednika w innym świecie. Świat jest jednocześnie materialny i duchowy, a poznajemy go łącząc rozum z doświadczeniem zmysłowym (racjonalizm i empiryzm).
Arystoteles stworzył podstawy logiki, poetyki, biologii, etyki i polityki — był prawdziwym encyklopedystą starożytności. W etyce głosił zasadę złotego środka: cnota leży zawsze pośrodku między dwoma skrajnościami (np. odwaga to środek między tchórzostwem a brawurą). To on sformułował pojęcie katharsis jako oczyszczającego wpływu tragedii na widza.

Najważniejsze idee:

Świat realny istnieje naprawdę — nie jest złudzeniem

Złoty środek (aurea mediocritas) — cnota jako umiar

Racjonalizm połączony z empiryzmem

Katharsis — oczyszczenie przez sztukę

Szkoły filozoficzne

Czterech pozostałych filozofów

Heraklit z Efezu głosił, że świat jest w nieustannym ruchu i zmianie. Jego słynna sentencja „Panta rei"* (wszystko płynie) wyraża przekonanie, że stałość jest złudzeniem — nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki, bo zarówno rzeka, jak i człowiek ciągle się zmieniają. Logos — rozum wszechświata — jest jedyną stałą zasadą rządzącą tą zmiennością.

Diogenes z Synopy był najbardziej radykalnym filozofem starożytności. Żył w beczce, odrzucał własność, rodzinę i państwo. Gdy Aleksander Wielki zapytał go, czego pragnie, odrzekł: „Odsuń się, bo zasłaniasz mi słońce". Głosił, że prawdziwa wolność wymaga wyzbycia się wszystkiego, co człowieka zniewala — majątku, ambicji, konwenansów.

Epikur z Samos był często mylnie rozumiany jako filosof rozpusty. Tymczasem przez przyjemność rozumiał przede wszystkim spokój ducha (ataraksję) i brak cierpienia (aponię), a nie zmysłowe wyuzdanie. Radził cieszyć się prostymi przyjemnościami — przyjaźnią, rozmową, chlebem i wodą — i nie lękać się śmierci, bo gdy ona jest, nas już nie ma.

Seneka (4 p.n.e. – 65 n.e.) był rzymskim stoikiem, pisarzem i politykiem na dworze Nerona. Nauczał, że człowiekiem nie powinny rządzić namiętności i kaprysy losu, lecz rozum. Szczęście nie zależy od bogactwa ani władzy — tkwi w wewnętrznej równowadze i opanowaniu. Paradoksalnie, sam żył w ogromnym bogactwie, co jego krytycy mu wytykali. Ostatecznie Neron kazał mu popełnić samobójstwo — Seneka przyjął wyrok po stoicku, spokojnie.

TEATR ANTYCZNY

Teatr grecki to jedno z największych osiągnięć cywilizacji antycznej — narodził się z rytuału, stał się sztuką i do dziś wyznacza kształt dramatu europejskiego. Jego budowle, pojęcia i gatunki przetrwały ponad dwa i pół tysiąca lat.

Budowa teatru greckiego

Grecki teatr był budowlą otwartą, wkomponowaną w naturalne zbocze wzgórza — akustyka i widoczność były tak doskonałe, że widzowie z ostatnich rzędów słyszeli każde słowo wypowiadane na scenie.

Części teatru:

• Theatron — półkolista widownia dla publiczności, wykuta w zboczu wzgórza; miejsca były podzielone na sektory według rangi społecznej widzów
• Orchestra — okrągły plac w centrum, na którym występował chór; pośrodku znajdował się ołtarz Dionizosa
• Parodos — boczne przejścia, którymi chór wchodził na orchestrę
• Proskenion — podwyższona platforma przed skene, właściwa scena aktorów
• Skene — budynek sceniczny stanowiący tło akcji; służył też jako garderoba i przebieralnia; miał troje drzwi, a jego ściany wykorzystywano jako dekorację

Geneza teatru — od rytuału do sztuki

Teatr grecki narodził się około VI w. p.n.e. w Atenach z przedstawień religijnych ku czci boga Dionizosa — boga wina, płodności, narodzin i śmierci. Podczas wiosennych świąt zwanych Wielkimi Dionizjami (marzec–kwiecień) śpiewano dytyramby — uroczyste pieśni obrzędowe wykonywane przez chór. Z dialogu koryfeusza (przewodnika chóru) z pozostałymi śpiewakami narodził się dramat.

• Wielkie Dionizje (wiosna) → dały początek tragedii
• Małe Dionizje (jesień, święto winobrania) → dały początek komedii
• Dytyramb — pieśń obrzędowa ku czci Dionizosa; zarodek dramatu
• Koryfeusz — przewodnik chóru, pierwszy „aktor" w historii

Tragicy greccy i historia dramatu

Dramat rozwijał się stopniowo — każdy wielki twórca wnosił coś nowego do jego formy

Tragedia grecka

Etymologia i definicja

Słowo tragedia pochodzi od greckich słów:

• tragos (τράγος) — kozioł
• ode (ᾠδή) — pieśń

Dosłownie oznacza więc „pieśń kozła" — prawdopodobnie nawiązanie do kozich skór, w które przebierali się pierwsi wykonawcy.

Tragedia to gatunek dramatyczny, którego istotą jest konflikt tragiczny — nierozwiązywalny spór między równorzędnymi wartościami (np. prawo boskie a ludzkie, obowiązek wobec rodziny a wobec państwa). Bohater, niezależnie od wyboru, ponosi klęskę.

Kluczowe pojęcia tragedii greckiej

Katharsis (gr. oczyszczenie) — pojęcie wprowadzone przez Arystotelesa. Widz, obserwując tragedię i przeżywając litość oraz trwogę, doznaje wstrząsu emocjonalnego, który oczyszcza go ze skumulowanych namiętności. Tragedia nie przygnębia — paradoksalnie wyzwala i uzdrawia.

Hamartia (gr. błąd, wina) — tragiczna pomyłka bohatera wynikająca z fałszywego rozpoznania własnej sytuacji. Bohater nie jest zły z natury — działa w dobrej wierze, ale nieświadomie popełnia czyny, które prowadzą go do katastrofy. Klasyczny przykład: Edyp, który zabija ojca i żeni się z matką, nie wiedząc, kim są.

Hybris (gr. pycha, zuchwałość) — nadmierna duma bohatera, który wierzy, że może przekroczyć granice wyznaczone przez bogów lub los. Hybris nieodmiennie poprzedza upadek — bogowie karzą pychę. Często hybris prowadzi wprost do hamartii.

Ironia tragiczna — sytuacja, w której widz wie więcej niż bohater. Obserwujemy, jak bohater z całych sił ucieka przed przeznaczeniem, nie wiedząc, że każdy jego krok zbliża go do nieuchronnej katastrofy (Edyp opuszcza Korynt, by uciec od przepowiedni — i właśnie dlatego spełnia ją po drodze).

Fatum — bezwzględne przeznaczenie rządzące losem bohaterów; ślepa siła, której żaden człowiek nie jest w stanie uniknąć, bez względu na to, jak bardzo się stara.

Decorum — wymóg odpowiedniości stylu do gatunku. Tragedia wymaga języka wysokiego, poważnego i dostojnego; styl musi być adekwatny do rangi przedstawianych wydarzeń.

Cechy tragedii antycznej

Zasady formalne:

• Zasada trzech jedności: jedność czasu (akcja trwa najwyżej 24 godziny), jedność miejsca (jedno miejsce akcji), jedność akcji (jeden wątek główny, bez dygresji)
• Czystość gatunkowa — brak mieszania tragedii z komedią; sceny śmierci i przemocy rozgrywają się poza sceną, opisywane przez chór lub posłańca
• Ograniczona liczba aktorów — maksymalnie trzech na scenie jednocześnie
• Zasada decorum — styl wysoki, język dostojny i poetycki

Cechy treściowe:

• Bohater pochodzi z wyższych sfer (król, wojownik, heros)
• Tytuł tragedii pochodzi od imienia głównego bohatera (Antygona, Edyp, Medea)
• Konflikt tragiczny jako oś akcji
• Chór komentuje wydarzenia, wyraża refleksje moralne i opowiada o tym, co dzieje się poza sceną
• Fatum — przeznaczenie nieuchronnie kieruje losem bohatera

Budowa tragedii:

1. Prologos — wstęp wygłaszany przez aktora przed wejściem chóru
2. Parodos — pierwsze uroczyste wejście chóru na orchestrę
3. Epeisodion — kolejne sceny dramatyczne z udziałem aktorów
4. Stasimon — pieśń chóru oddzielająca epejsodia; refleksja i komentarz
5. Exodos — końcowe wyjście chóru; zamknięcie akcji

Kostium i maska — symbolika sceniczna

Skoro kobiety nie mogły występować w teatrze (a przez długi czas nawet go oglądać), wszystkie role — również kobiece — grali wyłącznie mężczyźni. Kostium i maska pełniły funkcję czytelnego kodu wizualnego

• Maska (prosopon) — wykonana z usztywnianego płótna; zastępowała mimikę twarzy, wzmacniała głos (działała jak megafon) i natychmiast informowała widzów o typie postaci
• Koturny — buty na grubej podeszwie; im wyższy obcas, tym wyższa pozycja społeczna bohatera; były malowane i zdobione
• Onkos — wysoka peruka powiększająca sylwetkę aktora; kolor peruki oznaczał wiek i status: rude → niewolnicy i barbarzyńcy, czarne → mężczyźni w sile wieku, siwe → starcy, jasne → młodzieńcy
• Serma — bogate, ozdobne szaty; kolor stroju był symboliczny: purpura → władca, pomarańcz → kurtyzana, czerń i szarość → żałoba
• Deus ex machina — mechaniczny dźwig, za pomocą którego na scenę „zstępowały" bóstwa, rozwiązując nierozwiązywalne konflikty fabularne; stąd dzisiejsze powiedzenie oznaczające sztuczne, nagłe rozwiązanie problemu

Składowe bohatera tragicznego — synteza

Każda tragedia antyczna zawiera pięć wzajemnie powiązanych elementów tworzących los bohatera:

1. Bohater tragiczny — wybitna jednostka, której działania są z góry skazane na niepowodzenie
2. Hybris — pycha każąca mu wierzyć, że zdoła pokonać przeznaczenie
3. Hamartia — nieświadomy błąd wynikający z fałszywego rozpoznania sytuacji
4. Ironia tragiczna — ucieczka przed losem, która paradoksalnie go przybliża
5. Fatum — nieuchronność przeznaczenia, wobec której człowiek jest bezsilny
6. Katharsis — oczyszczenie emocjonalne widza jako cel i sens całego przedstawienia

MITOLOGIA

Czym jest mitologia?

Mitologia to tradycja przekazywania opowieści o bogach, półbogach i bohaterach z czasów legendarnych. W szerszym znaczeniu mitologia jest także nauką badającą te opowieści – ich treść, strukturę i funkcje w życiu dawnych społeczeństw.

Mit to opowieść, która wyraża i organizuje wierzenia danej społeczności. Mity opowiadają o początkach istnienia świata, narodzinach bogów i stworzeniu człowieka. Nie były jednak jedynie bajkami – pełniły głęboko zakorzenioną funkcję w życiu religijnym, społecznym i kulturowym.

Funkcje mitów

Mity pełniły kilka wzajemnie przenikających się funkcji:

Poznawcza – ludzie wyjaśniali za ich pomocą niezrozumiałe zjawiska przyrody, np. burzę z piorunami czy zmianę pór roku
Światopoglądowa – mity stanowiły fundament wierzeń religijnych i kształtowały sposób postrzegania świata
Sakralna – przedstawiały wzorce rytualnych obrzędów i określały, w jaki sposób należy oddawać cześć bogom

Rodzaje mitów

W zależności od tematyki wyróżniamy cztery podstawowe rodzaje mitów:

Teogoniczne – o powstaniu bogów
Kosmogoniczne – o stworzeniu świata
Antropogeniczne – o powstaniu człowieka
Genealogiczne – o historii rodów i dynastii

Bogowie greccy

Panteon grecki tworzyli bogowie olimpijscy, których tradycja wymieniała zwykle w liczbie dwunastu. Byli oni wyjątkowi na tle innych mitologii – wyraźnie antropomorficzni, a więc podobni do ludzi nie tylko z wyglądu, ale i charakteru: kochali, zazdrościli, kłócili się i mścili.

Ważne pojęcia

Antropomorfizm – w żadnej innej mitologii bogowie nie są tak podobni do ludzi jak w greckiej. Nie są ani doskonale dobrzy, ani całkowicie źli – targają nimi te same namiętności i słabości co śmiertelnikami. Zeus zdradza żonę i bywa porywczy, Hera jest zazdrosna i mściwa, Ares – brutalna i niepohamowana, Afrodyta – próżna i kapryśna. Bogowie greccy kochają, cierpią, rywalizują i mszczą się – właśnie dlatego ich opowieści są tak ludzkie i uniwersalne.

Archetyp – pojęcie wprowadzone przez Carla Gustava Junga, oznaczające pradawny, pierwotny wzorzec tkwiący w zbiorowej nieświadomości całej ludzkości. Archetypy są określone pod względem formy, a nie treści – archetyp matki przybiera różny wyraz w każdej kulturze, lecz jego istota pozostaje niezmieniona. Ujawniają się m.in. w sztuce, literaturze i micie.

Bohater – postać, która pokonuje przeciwności i walczy w obronie słabszych; w mitologii: Herakles, Tezeusz; w literaturze: Achilles, Konrad z Dziadów

Wielka Matka – opiekunka dająca życie i schronienie; w mitologii: Demeter; w literaturze: Matka Boska w poezji maryjnej

Mędrzec / Przewodnik – stary nauczyciel ukazujący drogę; w mitologii: Chiron; w literaturze: Wergiliusz jako przewodnik Dantego w Boskiej komedii

Buntownik – ten, który łamie reguły dla wyższego celu; w mitologii: Prometeusz kradnący ogień bogom

Cień – mroczna, wyparta strona człowieka; w literaturze: Doktor Jekyll i Mr Hyde

Topos – odwieczny obraz lub motyw, który nieustannie powraca w kulturze i literaturze różnych epok, od starożytności aż po współczesność. W odróżnieniu od zwykłego motywu literackiego topos jest wyjątkowo trwały i nie podlega zasadniczym reinterpretacjom – zachowuje swój sens przez stulecia

Topos Arkadii – obraz krainy wiecznego szczęścia, sielskiego życia w harmonii z naturą; źródłem jest starożytna Arkadia jako mityczna kraina błogości; powraca m.in. w sielankach Jana Kochanowskiego

Topos wędrówki (homo viator) – życie ludzkie jako droga pełna prób i doświadczeń; wywodzi się z Odysei Homera; realizowany m.in. w Boskiej komedii Dantego, Panu Tadeuszu Mickiewicza

Topos vanitas – motyw marności i przemijania wszystkiego, co doczesne; pochodzi z biblijnej Księgi Koheleta; obecny m.in. w Trenach Kochanowskiego

Topos ubi sunt? (łac. „gdzie są?") – retoryczne pytanie o tych, którzy odeszli; wyraz tęsknoty za minionymi pokoleniami i rzeczami; typowy dla literatury średniowiecznej

Topos exegi monumentum – wiara w nieśmiertelność poezji i trwałość dzieła artystycznego; wywodzi się z ody Horacego „Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu"; w literaturze polskiej m.in. u Jana Kochanowskiego (Pieśń XXIV)

Topos raju utraconego – obraz szczęścia bezpowrotnie utraconego wskutek błędu lub winy; źródłem jest biblijna historia wygnania Adama i Ewy z Edenu

Topos węzła gordyjskiego – symbol problemu nierozwiązywalnego metodami tradycyjnymi, wymagającego odważnego, nieszablonowego działania

Wybrane postacie mityczne

Prometeusz – poświęcił się dla ludzkości, kradnąc bogom ogień z Olimpu; ukarany przez przykucie do skały na Kaukazie, gdzie orzeł wyjadał mu stale odrastającą wątrobę

Dedal i Ikar – Dedal, uwięziony na Krecie przez króla Minosa, skonstruował sobie i synowi Ikarowi skrzydła z piór i wosku, by uciec z wyspy

Syzyf – za zdradę boskich tajemnic skazany na wieczne wtaczanie głazu pod górę; kamień zawsze staczał się w dół tuż przed osiągnięciem szczytu

Niobe – dumna matka czworga dzieci, która zuchwale wywyższyła się nad boginię Latonę; Apollo i Artemida – dzieci Latony – zabiły jej potomstwo, a zrozpaczona Niobe, zamieniona w kamień, wciąż „płacze" jako skała ociekająca wodą

Narcyz – piękny młodzieniec, który zakochał się we własnym odbiciu w tafli wody

Tantal – wystawiał wiedzę bogów na próbę i zdradzał ich tajemnice; za karę cierpi wieczne męki głodu i pragnienia, choć woda i owoce są w jego zasięgu

Orfeusz – niezrównany śpiewak i lutnista; po śmierci żony Eurydyki zstąpił do Hadesu, by ją odzyskać – i choć mu się to niemal udało, utracił ją bezpowrotnie

Demeter i Kora – rozpacz Demeter po porwaniu córki przez Hadesa sprawiła, że ziemia przestała rodzić; na mocy ugody Kora (Persefona) spędza część roku z matką (wiosna i lato) i część w podziemiu (jesień i zima), co tłumaczy zmianę pór roku

Mitologia we współczesnym języku

Wiele wyrażeń z mitologii greckiej przetrwało do dziś jako stałe związki frazeologiczne:

• Jabłko niezgody – powód do kłótni (jabłko z napisem „dla najpiękniejszej", które wywołało spór bogiń)
• Stajnia Augiasza – zaniedbana sprawa lub miejsce panującego chaosu (jedna z prac Herkulesa)
• Syzyfowa praca – wysiłek daremny i bez końca
• Pięta Achillesa – czuły, słaby punkt człowieka
• Paniczny strach – ogromne, nagłe przerażenie (od bożka Pana, który swoimi okrzykami siał popłoch wśród pasterzy)
• Puszka Pandory – źródło nieszczęść i kłopotów (Pandora, pierwsza kobieta, otworzyła pojemnik ze smutkami i cierpieniami podarowany jej przez Zeusa)
• Nić Ariadny – sposób na wyjście z trudnej sytuacji (Ariadna dała Tezeuszowi kłębek nici, by mógł odnaleźć drogę powrotną z labiryntu)
• Rozciąć węzeł gordyjski – rozwiązać zawiły problem w sposób prosty i bezkompromisowy (skomplikowany węzeł w świątyni Zeusa w Gordion przeciął mieczem Aleksander Wielki, wypełniając przepowiednię o władcy świata)

WBRANE MITY

Mit o narodzinach świata

Na początku nie istniało nic prócz Chaosu – bezkształtnej, ciemnej otchłani, w której mieszały się ze sobą żywioły: ziemia, ogień, woda i powietrze. Z tej pierwotnej przestrzeni wyłoniły się dwa potężne bóstwa: Gaja (Ziemia) i Uranos (Niebo). To od ich związku wszystko się zaczęło.
Gaja i Uranos spłodzili liczne potomstwo – tytanów (wśród nich Kronosa i najstarszego Okeanosa), Kiklopów (cyklopów) oraz Hekatonchejrów (sturękich). Uranos, przerażony potęgą i szpetotą tych istot, strącił je do Tartaru – głębokiej otchłani pod światem podziemnym. Gaja, cierpiąc z powodu uwięzionego potomstwa, postanowiła zemścić się na mężu. Nakłoniła najmłodszego tytana, Kronosa, do obalenia ojca. Kronos, uzbrojony w sierp wykuty z adamantu, okaleczył Uranosa. Z jego krwi powstały boginie zemsty – Erynie.
Kronos przejął władzę nad światem i pojął za żonę swoją siostrę Reję. Jednak przepowiednia ojca nie dawała mu spokoju: miał zostać obalony przez własne dziecko. By temu zapobiec, połykał każde noworodzone dziecko. Reja ocaliła szóste – Zeusa – podając mężowi kamień owinięty w pieluszki. Małe bóstwo ukryła na Krecie, gdzie opiekowały się nim nimfy górskie, a karmiła koza Amalteja. Z jej rogu powstał słynny róg obfitości – symbol dostatku i szczęścia.
Gdy Zeus dorósł, zmusił ojca do zwrócenia połkniętego rodzeństwa – Hadesa, Posejdona, Hery, Demeter i Hestii. Ze skóry kozy Amaltei Zeus uczynił sobie tarczę – egidę, której nie mógł przebić żaden pocisk. Po zwycięstwie trzej bracia podzielili się władzą nad światem: Zeus objął niebo, Posejdon morze, Hades zaś świat podziemny.

Kluczowe motywy:

• Chaos jako źródło porządku – świat nie został stworzony, lecz wyłonił się z bezładu; Gaja symbolizuje życie, Uranos – przestrzeń, Kronos – czas, Zeus – rozum i ład
• Walka pokoleń – każde pokolenie bogów obala poprzednie; cykl przemocy przeradza się ostatecznie w cywilizowany porządek olimpijski
• Motyw przepowiedni i jej wypełnienia – zarówno Uranos, jak i Kronos próbują oszukać przeznaczenie i obaj ponoszą klęskę
• Kosmogonia a Biblia – w przeciwieństwie do biblijnego stworzenia świata ex nihilo (z niczego), w micie greckim świat wyłania się sam z siebie przez stopniowe porządkowanie chaosu

Mit o Prometeuszu

Prometeusz był jednym z tytanów, który zasłynął niezwykłą miłością do ludzi – miłością, która kosztowała go wieczne cierpienie. To właśnie on ulepił pierwszych ludzi z czerwonej gliny beockiej, zmieszanej z łzami, i tchnął w nich życie. Człowiek, który w ten sposób powstał, był nagi i słaby, lecz swoją postacią przypominał bogów – i tym właśnie różnił się od wszystkich innych stworzeń.

Widząc, jak ludzie marzną i drżą ze strachu przed dzikim światem, Prometeusz wykradł z Olimpu ogień i podarował go śmiertelnikom. Ogień nie tylko ogrzewał i chronił – otwierał ludziom drogę do rzemiosła, wiedzy i cywilizacji. Tytan uczył ich pisma, liczb, uprawy ziemi i oswajania zwierząt. Zeus wiedział, że potęga ludzi będzie dla niego zagrożeniem. Postanowił działać podstępem.

Z rozkazu Zeusa Hefajstos stworzył pierwszą kobietę – Pandorę – obdarzoną przez Afrodytę wdziękiem i urokiem, a przez Atenę umiejętnościami kobiecych prac. Zeus dał jej w posagu szczelnie zamkniętą puszkę, nikomu nie zdradzając jej zawartości. Hermes zaprowadził Pandorę na ziemię i skierował ją ku Prometeuszowi. Ten, wyczuwając podstęp, odprawił ją. Niestety, brat tytana, naiwny Epimeteusz, nie tylko przyjął Pandorę, ale się z nią ożenił. Prometeusz ostrzegał brata, by nigdy nie pozwalał żonie otwierać puszki – Epimeteusz jednak uległ ciekawości kobiety. Z otwartej puszki wydostały się na świat smutki, choroby, nędza i troski.

Nie zrażony zemstą Zeusa, Prometeusz dopuścił się kolejnej prowokacji: składając bogom ofiarę z woła, podzielił go tak, że na wierzchu leżało to, co mniej wartościowe – kości przykryte grubą warstwą tłuszczu, a pod spodem chowało się smaczne mięso. Zeus, nabity w butelkę, wybrał kości. Gdy odkrył podstęp, gniew jego nie znał granic. Kazał przykuć Prometeusza do skały na Kaukazie. Co dzień orzeł wyszarpywał tytanowi wątrobę, która każdej nocy odrastała na nowo – i tak bez końca.

Kluczowe motywy:

• Prometeizm – postawa świadomego poświęcenia się dla dobra ogółu; działanie wbrew władzy, które kosztuje bohatera wieczne cierpienie
• Ogień jako symbol cywilizacji – skradziony z Olimpu ogień to nie tylko źródło ciepła, ale przede wszystkim metafora wiedzy, postępu i ludzkiej samodzielności
• Stworzenie człowieka – Prometeusz jako demiurg, który nie tylko lepił ciało, ale wyposażył ludzi w narzędzia intelektualnego i materialnego przetrwania
• Bunt wobec tyranii – Zeus reprezentuje surowy porządek i lęk przed utratą władzy; Prometeusz – empatię i humanitaryzm
• Puszka Pandory – wątek o tym, jak próba ukarania ludzi otwiera na świat zło; jedynie nadzieja (w niektórych wersjach mitu) pozostała na dnie
• Konteksty literackie – postać Prometeusza stała się pierwowzorem dla literatury poświęcenia; bywa zestawiana z Chrystusem (cierpienie dla odkupienia ludzkości) oraz z Konradem z III części Dziadów Mickiewicza (bunt jednostki w imię zbiorowości)

Mit o Demeter i Korze

Starożytni Grecy wierzyli, że zmiana pór roku jest bezpośrednią konsekwencją dramatu, który rozegrał się między boginią urodzaju a władcą podziemi. Pewnego dnia Hades porwał Korę – córkę Demeter – i uprowadził ją do swego podziemnego królestwa. Matka, ogarnięta rozpaczą, rzuciła na ziemię straszliwą klątwę: gleba przestała rodzić, zboża usychały, a świat pogrążył się w wiecznej zimie.

Zeus, widząc zagładę świata żywych, musiał interweniować. Zawarł z Hadesem umowę: Kora – zwana odtąd Persefoną – spędzi dwie trzecie roku z matką na ziemi, a jedną trzecią jako pani podziemnego królestwa. Demeter, odzyskując córkę, zdjęła klątwę. Od tamtej chwili, co roku na wiosnę ziemia rozkwita na powitanie Persefony, a gdy nadchodzi jesień i matka żegna córkę, płacze deszczem i okrywa pola szarością.

Kluczowe motywy:

• Miłość matki do dziecka – jeden z najpotężniejszych archetypów ludzkich uczuć; zestawienie z innymi realizacjami tego motywu w literaturze: Jan Kochanowski opłakujący Urszulkę w Trenach, Matka Boska opłakująca Jezusa w Lamencie świętokrzyskim, Pani Rollison z Dziadów cz. III Mickiewicza
• Mit etiologiczny – opowieść wyjaśniająca zmianę pór roku; mit odpowiada na pytanie dlaczego świat wygląda tak, a nie inaczej
• Granica życia i śmierci – Persefona istnieje w obu światach jednocześnie, będąc symbolem cykliczności natury i przemijania

Mit o Orfeuszu i Eurydyce

Orfeusz był poetą i muzykiem o niezrównanym talencie – jego gra na lirze zachwycała ludzi, zwierzęta, a nawet bogów i kamienne skały. Poślubił piękną Eurydykę, lecz ich szczęście trwało krótko: wkrótce po ślubie ukąsiła ją żmija i kobieta umarła. Zrozpaczony Orfeusz postanowił zstąpić do Hadesu i odzyskać żonę.

Swoją muzyką wzruszył samych władców podziemia – Hadesa i Persefonę – którzy wyrazili zgodę, lecz postawili jeden warunek: Orfeusz nie może odwrócić się za siebie, dopóki oboje nie wyjdą na powierzchnię. Przez całą drogę Orfeusz szedł przed Eurydyką, nie widząc jej, słysząc jedynie jej kroki. Tuż przed wyjściem z Hadesu nie wytrzymał – spojrzał za siebie. Eurydyka zniknęła bezpowrotnie. Orfeusz wrócił na ziemię sam i już nigdy nie odzyskał szczęścia.

Kluczowe motywy:

• Miłość silniejsza niż śmierć – uczucie, które popycha człowieka do przekraczania granic między światem żywych a umarłych
• Potęga sztuki – muzyka Orfeusza jest jedyną siłą zdolną poruszyć bóstwa podziemia i uśmierzyć Cerbera; sztuka może wpłynąć na przeznaczenie
• Tragizm i fatum – człowiek nie może trwale oszukać losu; ostateczna strata Eurydyki jest tego dowodem
• Ludzka słabość – Orfeusz łamie zakaz nie ze złej woli, lecz z miłości i braku wiary; to właśnie ta kruchość czyni go wyjątkowo ludzkim bohaterem
• Artysta jako człowiek cierpiący głębiej – mit pokazuje, że wrażliwość twórcza jest jednocześnie darem i przekleństwem

Mit o Narcyzie i Echo

Narcyz był młodzieńcem obdarzonym niezwykłą urodą, lecz pozbawionym serca – odrzucał uczucia wszystkich, którzy go kochali. Wśród odrzuconych była nimfa Echo, skazana przez Herę na powtarzanie jedynie ostatnich słów cudzych wypowiedzi. Bogini Afrodyta postanowiła ukarać Narcyza za jego obojętność i pychę: pewnego dnia chłopiec ujrzał swoje odbicie w tafli wody i zakochał się w nim bez pamięci. Nie mogąc dosięgnąć ukochanego oblicza, popadł w rozpacz i umarł. W miejscu jego śmierci wyrósł kwiat – narcyz.
Mit jest opowieścią o zgubnych skutkach miłości do samego siebie i o tym, jak pycha odgradza człowieka od świata.

Kluczowe motywy:

• Narcyzm – termin wywodzący się wprost z tego mitu; w psychologii oznacza osobowość cechującą się wyolbrzymionym poczuciem własnej wartości, arogancją i brakiem empatii
• Archetyp egocentryka – Narcyz to wzorzec człowieka zapatrzonego w siebie, niezdolnego do prawdziwego uczucia i kontaktu z drugim człowiekiem
• Symbolika kwiatu – narcyz wyrastający w miejscu śmierci chłopca symbolizuje przenikanie się świata ludzi i natury oraz nieuchronność przemijania
• Echo jako kontrast – nimfa, skazana na niemożność wyrażenia własnych uczuć, jest odwrotnością Narcyza; oboje są więźniami – ona cudzych słów, on własnego odbicia

Mit o Dedalu i Ikarze

Dedal był najsławniejszym rzemieślnikiem i wynalazcą w całej Grecji. Jego największym dziełem był Labirynt wzniesiony na Krecie dla Minotaura – pół-człowieka, pół-byka, potwora pożerającego ludzi. Gdy budowa dobiegła końca, władca Krety Minos nie chciał wypuścić Dedala, obawiając się ujawnienia tajemnic labiryntu. Artysta postanowił więc uciec drogą, której nie dało się zamknąć: powietrzem. Sporządził dla siebie i syna Ikara skrzydła z piór i wosku i obaj wznieśli się w niebo.
Dedal przestrzegał syna: nie lecieć zbyt wysoko – słońce roztopi wosk, ani zbyt nisko – morska wilgoć obciąży pióra. Ikar, upojony lotem, nie słuchał. Wznosił się coraz wyżej, aż słońce stopiło wosk. Chłopiec runął do morza i zginął. Morze, które pochłonęło Ikara, nazwano od jego imienia Morzem Ikaryjskim.

Kluczowe motywy:

• Hybris i kara – Ikar, ignorując ostrzeżenia ojca, przekracza wyznaczone granice; jego upadek jest klasyczną karą za pychę
• Motyw ojca i syna – tragedia Dedala, który przeżywa śmierć dziecka mimo własnego geniuszu; cierpienie rodzica bezsilnego wobec losu
• Motyw labiryntu – labirynt jako symbol zagubienia, uwięzienia i skomplikowania rzeczywistości, z której wyjścia trzeba szukać w niestandardowy sposób
• Konteksty kulturowe – obraz Pietera Bruegla Upadek Ikara ukazuje, że świat pozostaje obojętny na jednostkowy dramat; Ernest Bryll w wierszu Wciąż o Ikarach głoszą… zwraca uwagę, że choć pamiętamy Ikara, to Dedal – realista – osiągnął cel

 Mit o Apollinie i Marsjaszu

Apollo – bóg piękna, światła i muzyki – cieszył się opinią mistrza ponad wszystkimi mistrzami. Pewnego dnia wyzwanie rzucił mu Marsjasz – sylen (istota o ciele pół-człowieka, pół-konia), który po przypadkowym znalezieniu fletu Ateny stał się znakomitym flecistą-samoukiem. Sędziami w pojedynku zostali pasterze. Marsjasz zachwycił wszystkich grą na aulosie (podwójnym flecie stroikowym), naśladując głosy natury: śpiew ptaków, szum strumieni i odgłosy burzy. Apollo zaśpiewał i zagrał na lirze, wywołując w słuchaczach radość, smutek i pragnienie – i otrzymał zwycięstwo.

Zgodnie z wcześniejszą umową zwycięzca mógł zrobić z pokonanym, co zechce. Apollo przywiązał Marsjasza do drzewa i obdarł go żywcem ze skóry. Z łez zebranych na miejscu kaźni powstała rzeka Marsjasz. Jedynym, który uznał muzykę sylena za lepszą, był król Midas – za co Apollo ukarał go, dając mu ośle uszy. Midas ukrywał je pod czapką, a jego tajemnicę znał tylko nadworny fryzjer. Ten, nie mogąc jej dłużej nosić w sobie, wykopał nad brzegiem rzeki dziurę i wyszeptał do niej: „Król Midas ma ośle uszy". Na tym miejscu wyrosła trzcina, która szumiąc, roznosiła sekret po całym królestwie.

Kluczowe motywy:

• Dwa oblicza sztuki – Apollo reprezentuje sztukę poddaną rygorom: chłodną, harmonijną, intelektualną; Marsjasz uosabia sztukę żywiołową, spontaniczną, bliską ciału i naturze
• Hybris i kara – Marsjasz, ośmielając się stanąć do rywalizacji z bogiem, narusza boską hierarchię; jego zuchwałość zostaje ukarana ze straszliwą bezwzględnością
• Nierówna walka – talent nie gwarantuje zwycięstwa w zderzeniu z boskim autorytetem; mit pokazuje, że w świecie mitycznym racja często należy do silniejszego
• Kontekst literacki – Zbigniew Herbert – w wierszu Apollo i Marsjasz (tom Studium przedmiotu, 1961) Herbert odwraca hierarchię wartości: krzyk obdzieranego ze skóry Marsjasza staje się wyrazem prawdziwej, ludzkiej sztuki zrodzonej z cierpienia, podczas gdy Apollo – mimo zwycięstwa – jest tylko zimnym estetą, który po egzekucji skupia się na polerowaniu swojej liry
• Kontekst malarski – mit o Marsjaszu uwiecznił Tycjan na obrazie Obdarcie Marsjasza z skóry

LIRYKA GRECKA

Starożytna Grecja wydała poetów, których wpływ na kulturę europejską trwa do dziś. Trzech spośród nich – Tyrtajos, Safona i Anakreont – wyznaczyli kierunki, w których liryka rozwijała się przez kolejne stulecia: poezję patriotyczną, miłosną i biesiadną.

Tyrtajos – poeta bojowy

Tyrtajos (VII w. p.n.e.) był największym poetą spartańskim – co samo w sobie jest paradoksem, bo Sparta słynęła z wojowników, nie z twórców. Pisał przede wszystkim wiersze patriotyczne, wzywające do boju i zaszczytnej śmierci w obronie ojczyzny. Jego poezja nie gloryfikuje jednak wojny jako takiej – ukazuje przede wszystkim dwa skrajne losy: chwałę żołnierza, który ginie w pierwszym szeregu, i hańbę tchórza skazanego na tułaczkę i żebractwo.

Rzecz to piękna (fragment)

Rzecz to piękna zaprawdę, gdy krocząc w pierwszym szeregu,
Ginie człowiek odważny, walcząc w obronie ojczyzny;
Kiedy atoli swe miasto i ziemię żyzną porzuca,
Wnet żebrakiem się staje – los to najgorszy ze wszystkich –
Jako że z miłą swą matką i z ojcem staruszkiem się błąka,
Dzieci maleńkie przy sobie mając i prawą małżonkę.
Wówczas wrogość go wita wśród ludzi, do których przybędzie
Przed niedostatkiem uchodząc, biedą nieszczęsną trapiony,
Hańbą rodzinę okrywa, zeszpeca wygląd swój świetny,
Wszak niesława, a także zło tuż za nim podąża.
Skoro więc błędny wygnaniec żadnego nie budzi współczucia,
Żadną czcią się nie cieszy, przyszłość też rodu niweczy,
Walczmy mężnie w obronie tej naszej ziemi i dzieci,
Choćbyśmy zginąć musieli, życia swojego nie szczędźmy.
Nuże, młodzieńcy, walczcie, a jeden przy drugim niech wytrwa,
Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie, ni strachu,
Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa,
Lęk przed życia utratą, z wrogiem się starłszy, odrzućcie,
Tych zaś, którym już wiek poruszania się lekkość odebrał,
Nie zostawiajcie, uchodząc z bitwy, starców czcigodnych. (…)
Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stając, a obie
Nogi niech oprze o ziemię mocno, i zęby zaciśnie.

Wiersz zbudowany jest na wyrazistym kontraście: zaszczytna śmierć na polu chwały kontra poniżające życie wygnańca. Tyrtajos nie odwołuje się do abstrakcyjnych ideałów – wylicza konkretne nieszczęścia tułacza: biedę, wzgardę obcych, hańbę rodziny, zniszczenie dobrego imienia. W ten sposób walka staje się nie tylko honorem, ale i racjonalnym wyborem.

Kluczowe motywy:

• Walka za ojczyznę – najwyższy obowiązek obywatela-żołnierza
• Miłość do ojczyzny – silniejsza niż przywiązanie do własnego życia
• Postawa patriotyczna – aktywna, wymagająca odwagi i gotowości na ofiarę

Poezja tyrtejska to pojęcie, które weszło do historii literatury na oznaczenie całej tradycji liryki bojowej, nawołującej do walki w obronie ojczyzny i kształtującej postawy patriotyczne. W literaturze polskiej nawiązywali do niej m.in. poeci okresu powstań narodowych.

Safona – głos miłości

Safona (przełom VII i VI w. p.n.e.) była największą grecką poetką, a jej sławę najlepiej oddaje fakt, że dla starożytnych słowo „poetka" było synonimem jej imienia – tak jak „poeta" oznaczało Homera. Arystokratka z wyspy Lesbos prowadziła rodzaj pensji dla młodych kobiet z dobrych domów, gdzie uczennice zdobywały kulturalne ogładzenie i przygotowywały się do życia towarzyskiego. Jej twórczość – pieśni weselne i miłosne – słynęła z niezwykłej intensywności uczuć i zmysłowej precyzji opisu.

Zazdrość (fragment)

Podobny do boga wydaje mi się
ten mężczyzna, który siadł naprzeciwko i uważnie słucha twoich słodkich słów w oczarowaniu.
Gdy ponętnie się uśmiechasz, me serce w piersi drży niespokojne, zalęknione, a gdy na ciebie patrzę, łamie się głos, nagle zanika.
Plącze mi się język, zamiera słowo, powolny płomień przenika me ciało,
oczy tracą blask, to znów dźwięczy w uszach świdrujący szum.
Oblana zimnym potem, drżąca cała, bardziej zielona od zielonej trawy.
I czuję, że za chwilę stracę życie, padnę zemdlona.
Biedna, ze wszystkim muszę się pogodzić.

Wiersz ten jest mistrzowskim studium zazdrości i miłosnego cierpienia. Safona nie mówi, że jest zazdrosna – opisuje to, co dzieje się z jej ciałem: drżenie serca, utratę głosu, ogień w ciele, mroczenie wzroku, szum w uszach, zimny pot. Ta somatyczna precyzja wyprzedziła o wieki późniejsze psychologiczne analizy emocji.

Kluczowe motywy:

• Miłość – jako siła fizycznie i psychicznie przytłaczająca podmiot liryczny
• Idealizacja ukochanej osoby – mężczyzna siedzący naprzeciwko urasta do rozmiarów boga, bo może swobodnie cieszyć się jej bliskością
• Erotyk – utwór liryczny o tematyce miłosnej; gatunek, którego Safona jest jedną z pierwszych i najdoskonalszych przedstawicielek w literaturze europejskiej

Anakreont – poeta biesiady

Anakreont (przełom VI i V w. p.n.e.) opiewał to, co w życiu najbardziej przyjemne: wino, miłość i swobodę. Jego lekkie, muzyczne wiersze – pełne flirtu, humoru i uśmiechu – określa się mianem anakreontyków. Przedstawiają jasną stronę życia: ucztę wśród przyjaciół, „słodki bój" z Erosem, chwilę relaksu z lirą i kubkiem wina. Nie ma w nich tragizmu ani filozoficznego ciężaru – są zaproszeniem do beztroski.

Słodki bój

Przynieś wodę, przynieś wino,
Przynieś, chłopcze, nam tu wieńce
Kwiatów pełne, bym z Erosem
Stoczył słodki bój na pięści.

Piosenka

Na śniadanie tylko trochę ułamałem sobie placka,
Za to wina dzban wypiłem; teraz lekko trącam struny
Wdzięcznej liry i piosenkę śpiewam miłej mej ślicznotce.

Miniaturowość i lekkość tych wierszy jest pozorna – kryje się za nimi świadoma filozofia życia, bliska epikureizmowi: chwila jest cenna, więc trzeba ją przeżyć z radością. Właśnie dlatego tradycja anakreontyczna żyje w literaturze nieprzerwanym strumieniem.

Anakreontyk – wierszowany utwór o tematyce biesiadnej lub miłosnej, sławiący uroki życia, żartobliwy w tonie i lekki w formie. Od anakreontyku wywodzą się między innymi fraszki Jana Kochanowskiego – gatunek, który polski poeta uczynił jednym z filarów swojej twórczości.

Ważne gatunki liryczne starożytności

EPIKA

Homer – ojciec literatury europejskiej

Homer (VIII w. p.n.e.) był wędrownym śpiewakiem (aojdą) i recytatorem, uznawanym za najstarszego z imienia poetę europejskiego i ojca poezji epickiej. Żył prawdopodobnie na skolonizowanych przez Greków obszarach Azji Mniejszej. Jego imię bywa tłumaczone dwojako: jako ślepiec lub zakładnik. Tradycja literacka przypisuje mu dwa monumentalne eposy – Iliadę i Odyseję – które stały się fundamentem całej zachodniej literatury i przez wieki pozostawały niedoścignionym wzorem.

Epos – definicja gatunku

Epos to rozbudowany utwór epicki, pisany wierszem, ukazujący dzieje narodu lub społeczności na tle przełomowych wydarzeń historycznych. Obok fabuły bohaterskiej epos odzwierciedla obyczaje, wierzenia i wyobraźnię danej epoki. To pierwszy wielki gatunek literacki, który ukształtował się w kulturze greckiej, a potem stał się wzorem dla wszystkich późniejszych literatur europejskich.

Cechy eposu homeryckiego

Epos Homera wyróżnia się zestawem charakterystycznych cech gatunkowych i stylistycznych:histurion+1

• Dwie płaszczyzny fabularne – świat bogów i świat bohaterów rozwijają się równolegle i wzajemnie przenikają (paralelizm akcji)
• Przeznaczenie jako siła sprawcza – losy bohaterów są zdeterminowane przez fatum, a nie jedynie przez ich własne wybory
• Ingerencja bogów – bóstwa aktywnie wkraczają w ludzkie sprawy; ich antropomorfizm sprawia, że sami targają się emocjami i słabościami
• Inwokacja – rozbudowana apostrofa do bóstwa lub Muzy, otwierająca utwór i prosząca o natchnienie
• Wszechwiedzący narrator – obiektywny, zdystansowany, znający przeszłość i przyszłość; czasem zwraca się bezpośrednio do odbiorcy
• Dwa style narracyjne – styl patetyczny (w scenach batalistycznych i dramatycznych) oraz styl drobiazgowego opisu (w scenach obyczajowych)
• Porównania homeryckie – rozbudowane, wieloczłonowe porównania, w których jeden człon jest szczegółowym obrazem; najczęściej zestawiają czyny ludzkie z zachowaniem zwierząt lub zjawiskami przyrody
• Stałe epitety – powtarzające się określenia przypisane konkretnym postaciom lub przedmiotom (np. „chyży Achilles", „różanopalca Jutrzenka")
• Retardacje – celowe opóźnienia akcji, służące budowaniu napięcia
• Heksametr – sześciostopowy wiersz (przeważnie pięć daktyli i trochej), będący miarą wszystkich eposów homeryckich
• Liczba ksiąg podzielna przez sześć – obydwa eposy liczą po 24 księgi

Iliada

Iliada (nazwa pochodzi od Ilionu – greckiej nazwy Troi) to 24 księgi i ponad 15 000 wierszy. Akcja obejmuje zaledwie 49 dni ostatniego, dziesiątego roku wojny trojańskiej – nie opisuje więc całej kampanii, lecz jeden, kluczowy epizod.

Geneza – mit o wojnie trojańskiej

Bogini niezgody Eris, urażona, że nie zaproszono jej na wesele Tetydy i Peleusa, rzuciła na stół złote jabłko z napisem „dla najpiękniejszej". Spór między Herą, Ateną i Afrodytą rozstrzygnął Parys – syn króla Troi Priama. Wybrał Afrodytę, bo ta obiecała mu miłość najpiękniejszej kobiety na świecie – Heleny, żony spartańskiego króla Menelaosa. Z pomocą bogini Parys porwał Helenę i zawiózł do Troi. Grecy pod wodzą Agamemnona, brata Menelaosa, ruszyli odbić uprowadzoną kobietę. Tak zaczęła się dziesięcioletnia wojna trojańska.

Główny motyw – gniew Achillesa

Centralnym tematem Iliady jest gniew Achillesa. Agamemnon, wódz Greków, odebrał mu brankę Bryzejdę. Rozżalony Achilles wycofał się z walk i prosił bogów, by sprzyjali Troi. Dopiero śmierć jego najbliższego przyjaciela, Patroklosa – który walczył w zbroi Achillesa i poległ z ręki Hektora – skłoniła go do powrotu. Doszło do słynnego pojedynku: Achilles zabił Hektora, najdzielniejszego obrońcę Troi. Sam jednak długo nie pożył – wkrótce potem zginął ugodzony w piętę strzałą Parysa (stąd wyrażenie pięta Achillesa – czuły, słaby punkt).

Koniec wojny – koń trojański

Dziesiątego roku, gdy Trojanie sądzili, że Grecy odpłynęli, znaleźli pod murami miasta ogromnego drewnianego konia. Wciągnęli go do Troi jako symbol zwycięstwa. W nocy, gdy miasto spało po uczcie, z wnętrza konia wyłonili się ukryci wojownicy greccy pod dowództwem Odyseusza – i zdobyli Troję od środka.

Achilles i Hektor – zestawienie postaw

Obaj bohaterowie znają swoje przeznaczenie i obaj wiedzą, że czeka ich rychła śmierć – a mimo to walczą. To czyni ich postacie wyjątkowo dramatycznymi.

Opis tarczy Achillesa

Najbardziej znany przykład stylu drobiazgowego opisu w Iliadzie to opis tarczy wykutej przez Hefajstosa z miedzi, cyny, złota i srebra. Tarcza podzielona jest na pola ukazujące pełny obraz ludzkiego świata: obraz wszechświata z oceanem jako wielką rzeką, scenę uczty i wesel, scenę sądu, oblężenie miasta, orką wołami, żniwa i tańce. To miniaturowa encyklopedia życia greckiego – i zarazem dowód, że epos homerycki był nie tylko opowieścią wojenną, ale dokumentem cywilizacji.

 Odyseja

Odyseja powstała prawdopodobnie ok. 750 p.n.e. i liczy 24 księgi, ponad 12 000 wierszy. Jej akcja fabularna obejmuje zaledwie 40 dni, lecz Homer po raz pierwszy w literaturze zastosował retrospekcję – cofnięcie się do wcześniejszych zdarzeń w narracji, dzięki czemu czytelnik poznaje dziesięcioletnie losy Odyseusza.
Utwór opowiada o powrocie Odyseusza spod Troi do rodzinnej Itaki, gdzie czekają na niego żona Penelopa i syn Telemach. Bogowie, mszcząc się za zburzenie Troi, przez długie lata nie pozwalali mu wrócić do domu. W trakcie tułaczki Odyseusz oślepił Polifema – syna Posejdona – co ściągnęło na niego gniew boga mórz; gościł u czarodziejki Kirke, która zamieniła jego towarzyszy w wieprze; odwiedził wyspę Feaków i dwór króla Alkinoosa. Gdy w końcu dotarł do Itaki, czekało go jeszcze jedno zadanie: rozprawić się z zalotnikami, którzy w czasie jego nieobecności nękali Penelopę i rozkradali majątek. Osobno Homer śledzi losy Telemacha, który wyruszył na poszukiwanie ojca – temu wątkowi poświęcone są głównie cztery pierwsze księgi.

Kwestia homerycka

Czy Homer naprawdę istniał i czy sam stworzył oba eposy? Pytanie to przez wieki budziło spory uczonych. W 1795 roku niemiecki filolog Friedrich August Wolf ogłosił tezę, że w epoce, w której miał żyć Homer, nieprawdopodobne jest, by jeden człowiek stworzył dzieła tej skali. Zwolennicy teorii analitycznej dowodzili, że eposy są dziełem zbiorowym, sklejonym z wcześniejszych pieśni. Zwolennicy teorii unitarystycznej bronili jednoosobowego autorstwa. Po ponad stu pięćdziesięciu latach debat zwyciężył nurt unitarystyczny: współcześni badacze są na ogół zgodni, że Homer istniał i był autorem obu poematów, a jego zasługą jest stworzenie wybitnych dzieł w oparciu o wielowiekową tradycję ustnego śpiewu heroicznego.

 Antyk jako źródło kultury europejskiej - nawiązania

Antyk grecki i rzymski, obok Biblii, jest najważniejszym korzeniem kultury zachodniej. Każda kolejna epoka sięgała po jego dziedzictwo inaczej – raz z adoracją, raz z dystansem, raz z ironią – lecz żadna nie potrafiła się od niego uwolnić. Jak trafnie zauważył Ludwig Hieronim Morstin: każde pokolenie ma swój antyk i swoje spojrzenie na antyk, które pozwala ciągle odnajdować w tej epoce nowe wartości.

Średniowiecze – antyk oswajany przez Kościół

Średniowiecze, epoka teocentryczna, czerpało z antyku ostrożnie i selektywnie – traktując go jako rezerwuar mądrości, którą można było podporządkować celom chrześcijańskim. Sztuka poetycka Horacego stała się w XIII wieku obowiązującym modelem pisania wierszy i prozy; Arystoteles był cytowany jako niezaprzeczalny autorytet filozoficzny przez scholastyków z Tomaszem z Akwinu na czele.

Dante Alighieri w Boskiej komedii (XIV w.) uczynił Wergiliusza swoim przewodnikiem po zaświatach – nie przypadkowo: Wergiliusz symbolizował mądrość rozumu i doskonałość ludzkiej myśli, choć jako poganin nie mógł wejść do nieba. To jeden z najpiękniejszych przykładów średniowiecznego hołdu dla antyku złożonego w granicach chrześcijańskiego światopoglądu.

Renesans – triumf starożytności

Renesans był epoką największego i najbardziej świadomego zachwytu antykiem. Hasło ad fontes (do źródeł) oznaczało powrót do oryginałów greckich i łacińskich, odrzucenie pośrednictwa Kościoła i samodzielne czytanie mistrzów starożytnych.

W literaturze polskiej:

Jan Kochanowski był mistrzem renesansowych nawiązań. W Pieśni XXIV (Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony…) sparafrazował horacjańskie exegi monumentum, wpisując polski głos w tradycję europejską. W fraszkach po epikurejsku cieszył się chwilą, w pieśniach propagował stoicką cnotę i złoty środek, w Trenach mierzył się z kryzysem filozoficznym, ostatecznie powracając do antycznych korzeni. Odprawa posłów greckich (1578) to pierwsza polska tragedia – gatunek przejęty wprost od Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa, osadzony jednak w kontekście aktualnych zagrożeń dla Rzeczypospolitej

Mikołaj Rej i Łukasz Górnicki rozwijali literaturę parenetyczną (pouczającą) o antycznym rodowodzie – Żywot człowieka poczciwego i Dworzanin polski czerpały z antycznego ideału człowieka cnotliwego

W sztuce:

Michał Anioł w Stworzeniu Adama (Kaplica Sykstyńska, ok. 1512) nawiązał do antycznego ideału piękna ciała ludzkiego jako odbicia boskiego stworzenia

Rafael Santi w Szkole ateńskiej (1509–1511) sportretował Platona i Arystotelesa jako patronów ludzkiego rozumu – to programowe zestawienie antyku i chrześcijaństwa

Architektura renesansu wróciła do greckiego i rzymskiego porządku kolumnowego (doryckiego, jońskiego, korynckiego) jako symbolu harmonii i ładu

Barok – antyk w cieniu vanitas

Barok z jednej strony kontynuował renesansowe zainteresowanie starożytnością, z drugiej – poddał je napięciu między przepychem a refleksją nad przemijaniem. Poeci barokowi zestawiali exegi monumentum Horacego z biblijnym vanitas vanitatum – nieśmiertelność sztuki mierzyła się z nicością wszystkiego, co doczesne.

Daniel Naborowski w wierszu Marność rozwijał barokowy topos vanitas, bliski starożytnemu stoicyzmowi: życie jest krótkie, a czas nieuchronny

Wacław Potocki w Wojnie chocimskiej stworzył polski epos wzorowany na homeryckim modelu: zbiorowy bohater, ważna bitwa narodowa, wielowątkowa fabuła, styl podniosły

Oświecenie – antyk jako wzorzec rozumu

Oświecenie uznało antyk za ideał piękna, rozumu i obywatelskiej cnoty. Klasycyzm oświeceniowy wracał do greckiej harmonii i ładu w kontrze do barokowej przesady.

Ignacy Krasicki nawiązywał do antycznych gatunków – bajka (Ezop, Fedr), satyra (Horacy, Juwenalis), list poetycki; w Monachomachii i satyrach stosował ironię w duchu horacjańskim

Architektura klasycystyczna (Łazienki Królewskie w Warszawie, Panteon w Paryżu, Capitol w Waszyngtonie) wróciła do greckiej kolumny i trójkątnego frontonu jako symbolu porządku i rozumu

Romantyzm – antyk przekształcony i zbuntowany

Romantycy nie odrzucili antyku – przeciwnie, twórczo go przetworzyli, zestawiając z duchem chrześcijańskim i narodowym lub poddając reinterpretacji.

Adam Mickiewicz w Odzie do młodości sięgał po antyczne obrazy – Herakles dławiący hydrę, centaury, piekło, laury – jako symbole energii, buntu i nowego pokolenia wkraczającego na scenę historii. Pan Tadeusz jest eposem zbudowanym według homeryckich wzorców: inwokacja, wszechwiedzący narrator, bohater zbiorowy, czas przełomowy, bogactwo stylistyczne

Juliusz Słowacki w Grobie Agamemnona zestawił losy starożytnej Grecji z losem Polski: Termopile jako symbol heroicznego oporu, Homer jako świadek wielkości, której Polska nie potrafiła dorównać

Cyprian Kamil Norwid w wierszu Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie postawił pytanie o los genialnej jednostki odrzuconej przez współczesnych – Sokrates, Dante, Kolumb, Kościuszko tworzą galerię niezrozumianych proroków. Norwid tłumaczył też Horacego, nadając jego wierszom wymiar etyczny

Najważniejsza romantyczna reinterpretacja antyku:
Prometeusz stał się wzorem dla Konrada z III części Dziadów Mickiewicza. Obaj buntują się wobec najwyższej władzy (Zeus / Bóg) z miłości do ludzi i gotowości na cierpienie. To tzw. prometeizm – postawa heroiczna, podejmowana w imieniu całego narodu lub ludzkości – jeden z kluczowych motywów literatury romantycznej.

Pozytywizm – antyk w tle

Pozytywizm, epoka prymatu nauki i pracy organicznej, mniej eksponował motywy mitologiczne. Jednak i tu antyk był obecny – jako rezerwuar alegorii, przykładów historycznych i filozofii stoickiej przydatnej w czasach zaborów.

Modernizm i Młoda Polska – antyk dekadencki i symboliczny

Młoda Polska wróciła do antyku z nowym nastawieniem – estetycznym, dekadenckim, symbolicznym.

Leopold Staff w wierszu Kowal nawiązał do mitu prometejskiego i Hefajstosa: poeta-kowal kuje własną duszę, by była ze stali, nie ze złota

Jan Kasprowicz w hymnach zestawiał mitologię grecką z chrześcijańskim buntem wobec Boga

W sztuce:

Arnold Böcklin (Wyspa umarłych, 1880) przeniósł mitologiczny Hades w realia symbolistyczne

Gustav Klimt sięgał po postacie antyczne (Atena, Danae) i ozdabiał je złotem i ornamentem w duchu Secesji wiedeńskiej

XX wiek – antyk zreinterpretowany

Wiek XX odczytywał antyk przez pryzmat wojen, totalitaryzmów i egzystencjalnych pytań. Twórcy świadomie sięgali po mityczne postacie, by powiedzieć coś o współczesności – technika ta zyskała nazwę mitu jako maski.

W literaturze polskiej:

Zbigniew Herbert – Nike, która się waha (bogini zwycięstwa w obliczu śmierci konkretnego żołnierza: zwycięstwo czy litość?); Apollo i Marsjasz (spór o naturę sztuki: chłodna doskonałość czy bolesna prawda?); Przesłanie Pana Cogito (nawiązanie do stoickiej postawy wobec klęski)

Jarosław Iwaszkiewicz i Stanisław Grochowiak w wierszach o Ikarze – obaj pytali, czy warto lecieć wysoko i ryzykować upadek; u Grochowiaka Ikar staje się symbolem artysty skazanego na niezrozumienie

Albert Camus w Micie Syzyfa (1942) uczynił z Syzyfa symbol człowieka absurdu: skazanego na bezsensowny trud, lecz zdolnego do odnalezienia w nim godności – „Trzeba wyobrażać sobie Syzyfa szczęśliwym"

Jean Anouilh w Antygonie (1944) przeniósł tragedię Sofoklesa w czas niemieckiej okupacji Francji: Antygona stała się symbolem oporu wobec tyranii, Kreon – symbolem kolaboracji i pragmatyzmu

W sztuce:

Peter Bruegel w Upadku Ikara (ok. 1558) ukazał tragedię Ikara jako zdarzenie niezauważone przez świat – pług orze ziemię, statek odpływa, a nikt nie dostrzega tonącego chłopca; to głęboka refleksja o obojętności zbiorowości na jednostkowy dramat

Tycjan Obdarcie Marsjasza ze skóry (ok. 1570–1576) – jedno z największych dzieł malarskich, ukazujące okrucieństwo boga i cierpienie artysty; dzieło inspirowało Herberta

Antonio Canova i Bertel Thorvaldsen (przełom XVIII i XIX w.) tworzyli rzeźby w duchu antycznego neoklasycyzmu (Amor i Psyche, Perseusz z głową Meduzy)

Salvador Dalí i surrealiści reinterpretowali mity greckie jako obrazy podświadomości – Narcyz, Meduza i labirynt stały się motywami psychoanalitycznej wyobraźni

Podsumowanie najważniejszych nawiązań